Gepost door: Eric Masseus | 16/07/2009

Reflections on the Revolution in France

Bestorming van de Bastille in 1789.

Bestorming van de Bastille in 1789.

Enkele dagen geleden vierde Frankrijk Quatorze Juillet. Op deze dag wordt de bestorming van de Bastille-gevangenis gevierd, waarmee in 1789 de Franse Revolutie begon. Twee eeuwen geleden eindigde dit Franse experiment met het uitbannen van God en het aanbidden van de rede in een bloedbad. Of het Westen met een toenemend secularisme een eigen Franse Revolutie weet te voorkomen, is volgens Muehlenberg een zeer belangrijk vraagstuk. (Bill Muehlenberg, Mercatornet.com, vertaald uit het Engels)

OK, nadat ik op schaamteloze wijze de titel van Edmond Burke’s boek uit 1790 heb gepikt (1), zal ik mij nader verklaren. Bastille-dag, de Franse nationale feestdag, vond voor de 220ste keer plaats. Wat er gebeurde op die 14de juli in 1789, veranderde de wereld voorgoed.

Op de eerste Bastille-dag bestormden opstandelingen het middeleeuwse gevangenisfort in Parijs, dat een symbool was geworden van koninklijke tirannie. Het was het beginpunt van jaren bloedvergieten en vernietiging, met een verlies van ontelbare levens, voordat Napoleon 10 jaar later aan de macht kwam.

Het Ancien Régime was allesbehalve perfect. Corruptie en misbruik van privileges door zowel de monarchie als de katholieke kerk, tezamen met een wijdverspreide armoede onder het gewone volk, vormden een vruchtbare bodem voor revolutie.

Maar de revolutie bracht waanzin. Gedurende de elf maanden van de Terreur, stierven tienduizenden, onder wie Lodewijk XVI en Marie Antoinette, onder de guillotine. Honderdduizenden stierven in de Vendée toen katholieken in opstand kwamen tegen de nieuwe regering – de eerste moderne genocide. Duizenden geestelijken werden geëxecuteerd (naar schatting zo’n 5.000) en duizenden moesten vluchten of werden gedwongen hun geloften te loochenen.

Historici debatteren heftig over de oorzaken van deze vulkanische geweldseruptie, maar figuren van de Verlichting, zoals Voltaire, Rousseau, Diderot and Montesquieu dragen een zeker een deel van de verantwoordelijkheid. Deze filosofen propageerden vooruitgang, rede en tolerantie. Zij waren vaak deïsten en neigden tot een grote minachting voor de katholieke kerk, en kleinere groepen zoals de calvinisten.

Rede, niet de openbaring is zaligmakend, aldus deze filosofen. Frankrijk zou floreren en vooruitgaan als de kerk uitgeschakeld zou worden – met een beetje hulp van de revolutionairen. Diderot verklaarde, dat “geen mens vrij zou zijn, totdat de laatste koning gewurgd zou worden met de ingewanden van de laatste priester”. Voltaire sneerde, “écrasez l’infâme”, “verpletter het verachtelijke”, de Kerk! (2)

Vele antikerkelijke wetten werden aangenomen. Kerken werden gesloten, geplunderd en vernietigd. Kerkeigendommen werden verbeurd verklaard. Het werd de mensen verboden om kruisen te dragen, het luiden van kerkklokken was niet meer toegestaan, religieuze processies werden verboden en een seculiere terreur hield onder de Franse bevolking huis.

Spotprent 'The Radical's Arms' over de terreur tijdens en na de Franse Revolutie. De tekst op de banier luidt: "Geen God, Geen religie, Geen koning, Geen grondwet".

Spotprent ‘The Radical’s Arms’ over de terreur tijdens en na de Franse Revolutie. De tekst op de banier luidt: “Geen God, Geen religie, Geen koning, Geen grondwet”.

Atheïsten en secularisten hadden vrij spel, met gedwongen vieringen van het secularisme en rede, plundering van kerken, ceremonieel iconoclasme en andere activiteiten gerelateerd aan de Cultus van de Rede. Er werd een seculiere kathedraal gebouwd, het Pantheon, waarin de goden van de rede, vrijheid en gelijkheid werden aanbeden. Er werd een seculaire kalender ingevoerd om te breken met het christelijke verleden. Op 20 Brumaire (10 november 1793 op de oude kalender), werd de Notre Dame opnieuw ingewijd als de Tempel van de Rede met de kroning van de Godin van de Rede op het hoogaltaar.

Het was een nog nooit eerder vertoonde vorm van seculaire intolerantie en onredelijkheid. Zoals werd opgemerkt door historicus Robert Royal, “Ondanks de bewondering voor Locke en Newton in Frankrijk en de gepassioneerde toespraken over vrijheid, gelijkheid en broederschap, liggen verschillende vormen van autoritarisme en ongelijkheid besloten in de Franse Verlichting. Met enkele uitzonderingen, hebben de belangrijkste figuren van de Verlichting in Frankrijk in essentie een Kerk van de Rede opgericht die haar eigen vormen van intolerantie, excommunicatie en inquisitie kende.”

Zoals zovele revolutionaire bewegingen, resulteerde een daad in naam van de mensheid in een oorlog tegen de mensheid. “Deel van de belastering van alles, uitgezonderd een bepaald type rede, veroorzaakte verachting voor niet alleen de religie van het gewone volk, maar van het gewone volk zelf”, aldus Royal.

Of zoals Alister McGrath, auteur van ‘The Twilight of Atheism’ opmerkte: “Gedurende de Franse revolutie werd voor de eerste keer in de moderne geschiedenis de mogelijkheden van een atheïstische staat onderzocht.” Maar het experiment, die ernstig tekort schoot in haar eigen idealen, was van korte duur: “Inspirerend en nobel, het project van de Franse Revolutie was tegelijkertijd wreed en repressief.”

Hij vervolgde: “De nieuwe religie van de mensheid bootste zowel de deugden als de ondeugden van het katholicisme na, die hoopte uit te bannen. Misschien had het wel een nieuwe god, een nieuwe verlosser en nieuwe heiligen, maar het had ook haar eigen inquisitie en het begon ook haar eigen godsdienstoorlog.”

Hierboven heb ik een bewuste kenschets gegeven van de Franse revolutie. Geestdriftig, zelfs fanatiek atheïsme is opnieuw populair, op z’n minst in Europa en de VS. Kunnen we hieruit lering trekken? Ik vraag mij af wat er gaat gebeuren als het nieuwe atheïsme een dominerende ideologie wordt in de landen waar het christendom aan het verdwijnen is en de politieke correctheid groeit.

Recente voorbeelden zijn niet rooskleurig – Lenin, Stalin, Hitler en Mao waren allen atheïst. Werkelijk, daar waar onkerkelijken proberen om de eigen versie van de hemel op aarde te brengen, is vaak bloedvergieten het gevolg. Ze beloven veel, maar brengen er niets van terecht. Zoals G.K. Chesterton schreef in ‘Orthodoxy’: “De secularisten hebben, als hen dat enige geruststelling verschaft, niet de goddelijke zaken gesloopt, maar de secularisten hebben de seculiere zaken gesloopt. De Titanen hebben niet de hemel bestormd, maar zij hebben de wereld vernield.” Een van de toepassingen van geschiedenis, zoals Santayana ons helpt herinneren, is het inzien en vermijden van fouten die anderen hebben gemaakt. Of het Westen een eigen Franse Revolutie weet te voorkomen is een belangrijk vraagstuk.

Bill Muehlenberg is docent ethiek en filosofie aan verschillende theologische faculteiten in Melbourne en promovendus aan de Deakin University. Vertaling uit het Engels en toevoeging van de noten door Eric Masseus.

Noten

1. Reflections on the Revolution in France is een politiek werk geschreven door de Engels-Ierse staatsman en filosoof Edmund Burke. Het boek werd gepubliceerd op 1 november 1790. Het is een van best bekende intellectuele aanvallen op de Franse Revolutie die in die tijd in haar eerste fase verkeerde. Burke voorspelde reeds in zijn Reflections on the Revolution in France, dat de Franse Revolutie op een dictatoriaal schrikbewind uit zou lopen. Onder leiding van Robespierre ontwikkelde de Franse Revolutie zich inderdaad in die richting.

2. Voltaire in een brief aan Jean le Rond d’Alembert (28-11-1762); Quoi que vous fassiez, écrasez l’infâme, et aimez qui vous aime. Ongeacht wat je doet, verpletter het verachtelijke, en houd van degenen die van jou houden.

Advertenties

Responses

  1. Beste,
    dit lijkt me toch wat kort door de bocht. Men kan even zoveel voorbeelden geven uit de geschiedenis van bloed dat aan kerkelijke handen kleeft. Geweld, moord, mishandeling … zijn stuk voor stuk menselijke handelingen die steeds met macht gepaard gaan. Het (vaak zinloze) geweld waarmee de Franse Revolutie gepaard ging had alles te maken met het machtsvacuüm dat was ontstaan door de val van koning en adel. Zonder revolutie is geen vooruitgang denkbaar. Dit is de grote vergissing van de rechtse Burke. Er zullen inderdaad nog veel atheïstische revoluties nodig zijn vooraleer er een werkelijke volksdemocratie op aarde zal bestaan. Een machthebber geeft nooit vrijwillig zijn macht uit handen.
    mvg,
    Joannes Késenne

    • Dank voor je reactie 🙂

      Het geweld dat door christenen uit naam van het geloof is aangedaan aan anderen, moet men altijd als inconsistent met de leer van Christus afwijzen. Het is menselijke zwakheid die verleidt tot geweld.
      (terzijde: geweld mits uit zelfverdediging en mits proportioneel is ook betreurenswaardig, maar gerechtvaardigd als uiterst middel).

      De Kerk kent vele zondige leden en ondanks dat is de Kerk heilig (zie ook de Catechismus van de Katholieke Kerk). Het bloed kleeft aan de handen van mensen, niet aan die van de Kerk. In het kort: idiote dingen bedreven door mensen die zich lid beschouwen van de Kerk, doen niets af van de prachtige en heiligende boodschap van de Kerk, een Kerk waarvan Christus het hoofd is.

      Dat het middel van geweld het doel heiligt, zoals jij eigenlijk stelt, wijs ik af (al was het alleen maar omdat ik dan mijn eigen leven niet meer zeker ben). Zie ook het artikel dat ik zodadelijk zal plaatsen: “Paus: geweld uit naam van God is geïnspireerd door de antichrist.”


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Categorieën

%d bloggers liken dit: